การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงปริมาณ (Quantitative Research) ในรูปแบบการวิจัยเชิงสัมพันธ์เปรียบเทียบ (Correlational Comparative Study) มีจุดมุุ่งหมายหลักเพื่อศึกษาปัจจัยเชิงสาเหตุและผลที่เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการส่งเสริมเศรษฐกิจฐานราก ภายใต้บริบทที่เศรษฐกิจฐานรากเป็นฐานสำคัญของโครงสร้างเศรษฐกิจระดับประเทศ และการมีส่วนร่วมของประชาชนในชุมชนถูกยอมรับว่าเป็นกลไกหลักในการขับเคลื่อนการพัฒนาที่มีความยั่งยืน ทั้งนี้ท่ามกลางข้อเท็จจริงที่ว่าหลายนโยบายและโครงการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากในประเทศไทยยังไม่สามารถสร้างผลลัพธ์ที่ยั่งยืนได้เท่าที่ควร ส่วนหนึ่งเนื่องจากระดับและคุณภาพของการมีส่วนร่วมของชุมชนยังไม่ลึกซึ้งเพียงพอ การวิจัยจึงมุ่งวิเคราะห์โครงสร้างความสัมพันธ์เชิงสาเหตุของปัจจัยด้านจิตลักษณะเดิม ปัจจัยสถานการณ์ จิตลักษณะตามสถานการณ์ และพฤติกรรมการมีส่วนร่วมในมิติต่าง ๆ เพื่อให้ได้องค์ความรู้เชิงระบบที่สามารถใช้เป็นฐานในการกำหนดแนวทางพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน

วัตถุประสงค์การวิจัยประกอบด้วย 4 ประการ ได้แก่ (1) เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยเชิงสาเหตุที่กำหนดขึ้นกับพฤติกรรมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการส่งเสริมเศรษฐกิจฐานราก (2) เพื่อตรวจสอบปริมาณและอำนาจการทำนายของปัจจัยเชิงสาเหตุที่มีต่อพฤติกรรมการมีส่วนร่วมของชุมชน (3) เพื่อวิเคราะห์อิทธิพลทั้งทางตรงและทางอ้อมของปัจจัยเชิงสาเหตุต่อพฤติกรรมการมีส่วนร่วม โดยอาศัยการวิเคราะห์ด้วยแบบจำลองสมการโครงสร้าง และ (4) เพื่อเสนอแนวทางเชิงนโยบายและมาตรการเชิงปฏิบัติในการพัฒนาพฤติกรรมการมีส่วนร่วมของชุมชนเพื่อการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานรากอย่างมีประสิทธิภาพ

กลุ่มตัวอย่างเป็นประชาชนจากชุมชนที่เป็นตัวแทนของ 6 ภูมิภาคในประเทศไทย จำนวนทั้งสิ้น 634 คน กระจายอยู่ใน 24 ชุมชนซึ่งตั้งอยู่ในจังหวัดที่มีค่าผลิตภัณฑ์มวลรวมจังหวัด (GPP) สูงสุดของแต่ละภูมิภาค โดยครอบคลุมทั้งชุมชนในเขตอำเภอเมืองและชุมชนในเขตอำเภอท้องถิ่นหรือเทศบาลที่มีการจัดตั้งวิสาหกิจชุมชน การกำหนดขนาดกลุ่มตัวอย่างคำนวณด้วยโปรแกรม G*Power กำหนดระดับความเชื่อมั่น 95% และค่าความคลาดเคลื่อนที่ยอมรับได้ 5% และใช้วิธีการสุ่มแบบหลายขั้นตอน (Multi-stage Sampling) ผสมผสานระหว่างการสุ่มแบบชั้นภูมิ (stratified), การคัดเลือกชุมชนแบบเฉพาะเจาะจง (purposive), การจัดกลุ่มตามอายุ และการสุ่มอย่างเป็นระบบในระดับบุคคล เครื่องมือวิจัยเป็นแบบวัดมาตรประเมินรวมค่า 6 ระดับ (6-point rating scales) ที่พัฒนาให้สอดคล้องกับกรอบแนวคิด ประกอบด้วยแบบวัดกลุ่มพฤติกรรมการมีส่วนร่วม 4 ด้าน (การเข้าร่วมกิจกรรมทางเศรษฐกิจ การแสดงความคิดเห็น การลงทุนทรัพยากรส่วนตัว การมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการ) แบบวัดจิตลักษณะตามสถานการณ์ 2 ด้าน (การรับรู้ประโยชน์และ
ผลตอบแทน ความรู้สึกผูกพันกับชุมชน) แบบวัดปัจจัยสถานการณ์ 3 ด้าน (ช่องทางการมีส่วนร่วม การเข้าถึงข้อมูลและข่าวสาร การสนับสนุนจากผู้นำชุมชน) แบบวัดจิตลักษณะเดิม 3 ด้าน (ทัศนคติเชิงบวกต่อการมีส่วนร่วม ความเชื่อมั่นในตนเอง ค่านิยมการช่วยเหลือเกื้อกูล) และแบบสอบถามข้อมูลชีวสังคมภูมิหลัง เครื่องมือทุกกลุ่มผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหาโดยผู้ทรงคุณวุฒิ และการตรวจสอบความเชื่อมั่นอยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสมต่อการวิเคราะห์เชิงสถิติขั้นสูง

การวิเคราะห์ข้อมูลใช้สถิติหลายระดับ ได้แก่ สถิติเชิงพรรณนาเพื่ออธิบายลักษณะพื้นฐานของกลุ่มตัวอย่าง การวิเคราะห์ค่าสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์เพียร์สันเพื่อศึกษาทิศทางและระดับความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปร การวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณเชิงลำดับขั้น (Hierarchical Multiple Regression) เพื่อทดสอบอำนาจการทำนายของตัวทำนายทั้งในระดับจิตลักษณะเดิม สถานการณ์ และจิตลักษณะตามสถานการณ์ การวิเคราะห์ความแปรปรวนแบบสามทาง (Three-way ANOVA) เพื่อเปรียบเทียบความแตกต่างของพฤติกรรมการมีส่วนร่วมภายใต้ปัจจัยชีวสังคมและบริบทที่แตกต่างกัน และการวิเคราะห์เส้นทางอิทธิพลด้วยแบบจำลองสมการโครงสร้าง (Structural Equation Modeling: SEM) เพื่อศึกษาทั้งอิทธิพลทางตรงและทางอ้อมของตัวแปรแฝงแต่ละกลุ่มต่อพฤติกรรมการมีส่วนร่วมในมิติต่าง ๆ โดยใช้ดัชนีความสอดคล้องของโมเดลเป็นเกณฑ์ยืนยันความเหมาะสมของแบบจำลองกับข้อมูลเชิงประจักษ์

ผลการวิจัยโดยสรุปพบว่า (1) ตัวแปรทั้งหมด 12 ตัวมีความสัมพันธ์เชิงบวกต่อกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในระดับปานกลางถึงสูง โดยเฉพาะระหว่างตัวแปรด้านพฤติกรรมการมีส่วนร่วมทั้ง 4 ด้านกับตัวแปรด้านการรับรู้ประโยชน์ ความผูกพันกับชุมชน ช่องทางการมีส่วนร่วม การเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร และทัศนคติเชิงบวกต่อการมีส่วนร่วม ซึ่งยืนยันบทบาทสำคัญของปัจจัยเชิงจิตสังคมและโครงสร้างการสนับสนุนในชุมชน (2) ชุดตัวแปรจิตลักษณะเดิม 3 ตัวแปรร่วมกับตัวแปรสถานการณ์ 3 ตัวแปร รวม 6 ตัวแปร สามารถทำนายจิตลักษณะตามสถานการณ์ 2 ตัวแปร (การรับรู้ประโยชน์และความผูกพันกับชุมชน) ได้ดีกว่าการใช้ตัวทำนายเพียงชุดใดชุดหนึ่ง และมีอำนาจการทำนายเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญตามสมมติฐานที่กำหนด (3) เมื่อพิจารณาแบบจำลองที่ประกอบด้วยจิตลักษณะเดิม ปัจจัยสถานการณ์ และจิตลักษณะตามสถานการณ์รวม 8 ตัวแปร พบว่าสามารถทำนายพฤติกรรมการมีส่วนร่วมทั้ง 4 ด้านได้ในระดับสูง โดยโมเดลสามารถอธิบายความแปรปรวนของพฤติกรรมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการส่งเสริมเศรษฐกิจฐานรากได้มากกว่าร้อยละ 40 ซึ่งถือ
เป็นระดับที่มีความหมายทั้งในเชิงวิชาการและเชิงปฏิบัติ และ (4) การวิเคราะห์ SEM ยืนยันว่า ปัจจัยในกลุ่มจิตลักษณะเดิมและสถานการณ์มีอิทธิพลทางตรงต่อพฤติกรรมการมีส่วนร่วมบางด้าน ขณะเดียวกันก็มีอิทธิพลทางอ้อมผ่านตัวแปรจิตลักษณะตามสถานการณ์ โดยเฉพาะความรู้สึกผูกพันกับชุมชนและการรับรู้ประโยชน์ซึ่งทำหน้าที่เป็นตัวแปรสื่อกลางสำคัญในกระบวนการเปลี่ยนผ่านจากศักยภาพภายในและโครงสร้างภายนอกไปสู่พฤติกรรมการมีส่วนร่วม

ข้อค้นพบดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาพฤติกรรมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการส่งเสริมเศรษฐกิจฐานรากอย่างยั่งยืน จำเป็นต้องดำเนินการแบบบูรณาการ ทั้งในระดับการเสริมสร้างจิตลักษณะเดิมของบุคคล (เช่น ทัศนคติ ความเชื่อมั่น ค่านิยมการช่วยเหลือเกื้อกูล) การปรับปรุงโครงสร้างและช่องทางการมีส่วนร่วม การเพิ่มคุณภาพการสื่อสารและการเข้าถึงข้อมูล ตลอดจนการออกแบบกระบวนการและกิจกรรมที่ช่วยเสริมสร้างการรับรู้ประโยชน์และความผูกพันของประชาชนต่อชุมชนให้สูงขึ้น ผลการวิจัยจึงมีคุณูปการทั้งในเชิงวิชาการ โดยช่วยเติมเต็มช่องว่างองค์ความรู้ด้านโมเดลเชิงสาเหตุของการมีส่วนร่วม และในเชิงปฏิบัติ โดยสามารถใช้เป็นฐานข้อมูลสำคัญสำหรับหน่วยงานรัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และภาคีการพัฒนาในการกำหนดนโยบายและกลยุทธ์เพื่อเสริมสร้างเศรษฐกิจฐานรากอย่างมีส่วนร่วมและยั่งยืนต่อไป

This study employed a quantitative research design in the form of a correlational comparative study. Its primary aim was to investigate the causal and consequential factors associated with community participation behaviors in promoting grassroots economic development. The research was grounded in the context that the grassroots economy represents a fundamental component of the national economic structure, and community participation is widely recognized as a key mechanism for achieving sustainable development. Despite this, numerous policies and development initiatives targeting grassroots economic
enhancement in Thailand have yet to yield the level of sustainable outcomes expected. One reason for this shortfall is the insufficient depth and quality of community participation. Therefore, the present study sought to analyze the causal structure of relationships among trait-based characteristics, situational factors, state-based psychological characteristics, and various dimensions of community participation. The overarching goal was to develop a systematic body of knowledge that could serve as a foundation for designing effective and sustainable grassroots economic development strategies.

The study had four specific objectives: (1) To examine the relationships between defined causal factors and community participation behaviors in promoting grassroots economic development. (2) To determine the magnitude and predictive power of causal factors influencing community participation behaviors. (3) To analyze both direct and indirect effects of the causal factors on participation behaviors using structural equation modeling. (4) To propose policy recommendations and practical measures for developing community participation behaviors in support of effective grassroots economic development.

The sample consisted of 634 residents drawn from 24 communities representing six regions of Thailand. These communities were located in provinces with the highest Gross Provincial Product (GPP) in each region and included both urban districts and local
districts/municipalities with established community enterprises. Sample size determination was conducted using the G*Power program with a 95% confidence level and a 5% acceptable margin of error. A multi-stage sampling technique was employed, combining stratified sampling, purposive selection, age-group stratification, and systematic sampling at the individual level. Research instruments were six-point rating scales developed in alignment with the conceptual framework. They included measures of four dimensions of community participation behaviors (participation in economic activities, expression of opinions, personal resource investment, and involvement in management), two state-based characteristics (perceived benefits/rewards and community attachment), three situational factors (channels of participation, access to information, and community leadership support), three trait-based characteristics (positive attitudes toward participation, self-confidence, and prosocial values),
and a demographic questionnaire. All instruments underwent expert validation for content validity and demonstrated reliability levels appropriate for advanced statistical analysis.

Data analysis was conducted using multiple statistical techniques. Descriptive statistics were used to summarize the sample's characteristics. Pearson’s correlation coefficients were applied to examine the direction and strength of relationships among variables. Hierarchical multiple regression was used to test the predictive power of trait-based, situational, and state
based variables. Three-way ANOVA was employed to compare participation behaviors across different socio-demographic and contextual groups. Structural Equation Modeling (SEM) was used to examine the direct and indirect effects among latent variables across the various dimensions of participation, with model-fit indices serving to verify the adequacy of the model based on empirical data.

The findings revealed that: (1) All twelve variables were significantly and positively correlated at moderate to high levels, particularly between the four participation behavior dimensions and perceived benefits, community attachment, participation channels, information access, and positive attitudes toward participation—underscoring the importance of psychosocial and structural factors within the community. (2) The six-variable set consisting of three trait-based characteristics and three situational factors collectively predicted the two state-based characteristics—perceived benefits and community attachment—more effectively than either set of predictors alone, with predictive power increasing significantly in accordance with the hypotheses. (3) When considering the full model comprising eight predictors (trait-based, situational, and state-based factors), the model demonstrated strong predictive ability across all four dimensions of participation behaviors. It accounted for more
than 40% of the variance in community participation behaviors, indicating substantial explanatory power both academically and practically. (4) SEM results confirmed that traitbased and situational factors exerted both direct and indirect effects on participation behaviors, with indirect effects mediated notably through community attachment and perceived benefits. These two state-based characteristics served as key psychological mechanisms translating internal dispositions and external structural supports into observable participation behaviors.

Overall, the findings highlight that sustainable enhancement of community participation in grassroots economic development requires an integrated approach. This approach should include strengthening individual trait-based characteristics (e.g., attitudes,
self-confidence, prosocial values), improving structural and participatory channels, enhancing communication quality and information access, and designing participatory processes that elevate perceived benefits and foster deeper community attachment. The study contributes both academically—by addressing key knowledge gaps relating to causal modeling of
participation—and practically—by providing valuable empirical insights to inform policymaking and strategic design for government agencies, local administrations, and development partners working toward inclusive and sustainable grassroots economic advancement.

รายงานการวิจัยนี้ได้รับทุนส่งเสริมการวิจัยจากมหาวิทยาลัยหอการค้าไทย พ.ศ. 2567